११ साउन, काठमाडौं । श्रावण शुक्ल तृतीया अर्थात् “वराह जयन्ती” । 

हिन्दु धर्म ग्रन्थअनुसार आजको दिन भगवान विष्णुले आफ्नो तेस्रो अवतार अर्थात् वराह (बँदेल) अवतारको रूप लिनुभएको थियो । यो अवतार सत्ययुगमा दैत्यराज हिरण्याक्षको अत्याचारबाट पृथ्वीलाई मुक्त गराउन लिइएको मानिन्छ ।

विशेषगरी श्रावण शुक्ल तृतीयाका दिन बराहक्षेत्रमा धूमधामका साथ “वराह जयन्ती” पर्वका रूपमा मनाइन्छ ।

श्रीमद्भागवत महापुराण अनुसार सृष्टिको प्रारम्भमा,  ब्रह्माजीले सृष्टि गरिरहेका बेला, पृथ्वी जलमा डुबेको थियो। मनुले ब्रह्माजीलाई पृथ्वीलाई कसरी माथि ल्याउने भनेर सोध्नुभयो।  ब्रह्माजीले पृथ्वीलाई जलमा डुबेको देखेर चिन्तामा डुब्नुभयो र के गर्ने भनेर सोच्न लाग्नुभयो। उहाँले सोच्नुभयो कि यो कार्य सर्वशक्तिमान् भगवान्को इच्छाले मात्र हुन सक्छ।

ब्रह्माजी सोच्दै गर्दा, अचानक उहाँको नाकबाट अंगुठाको टुप्पो जत्रो एउटा सानो वराह (बदेल) निस्कियो। ब्रह्माजीले हेर्दाहेर्दै त्यो वराह विशाल हात्ती जत्रो भयो र आकाशमा अद्भुत रूपमा उपस्थित भयो। यो देखेर ब्रह्माजी, मरीचि लगायतका महान् ऋषिहरू, कुमारहरू र मनुजी आश्चर्यचकित भए र विभिन्न तरिकाले बहस गर्न थाले। उनीहरूले यो कुनै साधारण प्राणी नभई स्वयं भगवान् विष्णु नै हुनुहुन्छ कि भनेर विचार गरे।

जब ब्रह्माजी आफ्ना पुत्रहरूसँग विचार-विमर्श गर्दै हुनुहुन्थ्यो, तब भगवान् विष्णुले विशाल पर्वतझैँ ठूलो गर्जन गर्नुभयो। त्यसपछि उहाँले पुनः आफ्नो अद्भुत आवाजले गर्जन गर्नुभयो, जसले सबै दिशाहरू गुञ्जयमान बनायो र ब्रह्माजी तथा अन्य ऋषिहरूलाई उत्साहित बनायो।

जनलोक, तपोलोक र सत्यलोकमा बस्ने महान् ऋषिहरूले वराह भगवान्को गर्जन सुनेर तीनै वेदका शुभ मन्त्रहरू उच्चारण गर्न थाले। वराह भगवान्, जो वैदिक प्रार्थनाका लक्ष्य हुनुहुन्छ, उहाँले आफूलाई समर्पित गरिएका प्रार्थनाहरू बुझ्नुभयो र हात्तीले जस्तै खेल्दै जलमा प्रवेश गर्नुभयो। वराह भगवान्ले आफ्नो खुरले जललाई भेदन गर्दै अगाडि बढ्नुभयो र अथाह समुद्रको अन्तिम सीमासम्म पुग्नुभयो। उहाँले त्यहाँ पृथ्वीलाई देख्नुभयो, जुन सृष्टिको प्रारम्भमा जस्तै सुतेको थियो। उहाँले पृथ्वीलाई आफ्नो दाँतमा सजिलै उठाउनुभयो र जलबाट बाहिर ल्याउनुभयो। त्यसपछि उहाँको क्रोध सुदर्शन चक्रझैँ चम्किलो थियो र उहाँले युद्ध गर्न खोज्ने हिरण्याक्ष दानवलाई तत्कालै वध गर्नुभयो।

हिरण्याक्षको रगतले भगवान्को गाला र जिब्रो रंगीन भयो, जसरी हात्ती बैजनी माटोमा खनेर रातो हुन्छ। त्यसपछि भगवान्, हात्तीले जस्तै खेल्दै, पृथ्वीलाई आफ्नो घुमाउरा सेता दाँतको टुप्पोमा अड्याउनुभयो। उहाँको शरीर तमाल वृक्षजस्तै नीलो देखिन्थ्यो। ब्रह्माजी लगायतका ऋषिहरूले उहाँलाई परम पुरुषोत्तम भगवान्को रूपमा बुझेर उहाँलाई श्रद्धापूर्वक प्रणाम गरे।

सबै ऋषिहरूले वराह भगवान्को स्तुति गर्दै भन्नुभयो: हे अजितेन्द्रिय, सबै यज्ञका भोक्ता, तपाईँको जय होस्! तपाईँ वेदस्वरूप हुनुहुन्छ र तपाईँको शरीरका रौंहरूमा समुद्रहरू डुबेका छन्। तपाईँले विशेष कारणवश (पृथ्वीलाई उठाउन) वराहको रूप धारण गर्नुभएको छ। तपाईँको यो रूप यज्ञहरूद्वारा पूज्य छ, तर दुराचारीहरूले यसलाई देख्न सक्दैनन्। तपाईँको शरीरका अंगहरूमा वेदका मन्त्रहरू, कुशा घास, घिउ र चार प्रकारका कर्महरू छन्।

ऋषिहरूले भगवान्को शरीरका विभिन्न अंगहरूलाई यज्ञका विभिन्न भागहरूसँग तुलना गर्दै स्तुति गरे।

वराह अवतारको गहन अर्थ: पञ्चमहाभूत र इन्द्रियहरूको सम्बन्ध

"नमः कारण सूकराय।" भगवान् वराह पृथ्वीको उद्धारका लागि प्रकट हुनुभयो र त्यस कार्यका लागि सबैभन्दा उपयुक्त रूप धारण गर्नुभयो।

यो प्रसङ्गलाई अझ गहिराइमा बुझौँ। नाकबाट बदेलको जन्म? यो कस्तो कथा हो? यसको लुकेको अर्थ पञ्चमहाभूत (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश) र पञ्च ज्ञानेन्द्रियहरू (कान, छाला, आँखा, जिब्रो, नाक) बीचको सम्बन्धमा निहित छ।

आकाश तत्त्वको अनौठो गुण शब्द हो, वायुको स्पर्श, अग्निको रूप, जलको रस (स्वाद), र पृथ्वीको गन्ध। हामी नाकले गन्ध लिन्छौं, होइन र? गन्ध लिनका लागि अरू कुनै उपाय छैन। भगवान्ले प्रत्येक इन्द्रियलाई एउटा मात्र विशेष प्रकारको वस्तु बुझ्ने क्षमता दिनुभएको छ, त्योभन्दा बढी होइन।

गन्ध पृथ्वीको गुण हो। त्यसैले, माता पृथ्वीलाई मुक्त गर्नका लागि भगवान् यस्तो रूपमा आउनुभयो जुन उहाँलाई सबैभन्दा प्रिय होस्। यदि तपाईंले पृथ्वीलाई सबैभन्दा बढी कसले वा के ले माया गर्छ भनेर सोच्नुभयो भने, तपाईंले सुंगुर वा बदेल (सूकर) पाउनुहुनेछ। सुंगुरलाई सूकर भनिन्छ किनभने "सूम् करोति इति सूकरः" - यसले सधैं सूँ-सूँ गर्दै गन्ध सुँघिरहन्छ। यदि तपाईंले बदेललाई नजिकबाट नियाल्नुभयो भने, तपाईंले देख्नुहुनेछ कि यसको घाँटी सधैं पृथ्वीतिर झुकेको हुन्छ, कहिल्यै माथि फर्केको हुँदैन। हिँड्दा पनि यसको टाउको सधैं तल हुन्छ। पृथ्वीको सबैभन्दा फोहोर कुरा पनि यसले खुसीसाथ खान्छ। यी संकेतहरूबाट मात्रै हामी सैद्धान्तिक रूपमा यो पृथ्वीलाई कति माया गर्छ भनेर बुझ्न सक्छौं।

पृथ्वीको गुण गन्ध हो, र सबै गन्ध नाकबाट अनुभव गरिन्छ। त्यसैले, भगवान् पृथ्वीको एक उत्कट प्रेमीको रूपमा, बदेलको रूपमा प्रकट हुनुभयो। उहाँ ब्रह्माजीको नाकबाट यसकारण निस्कनुभयो कि उहाँले पृथ्वीलाई आफैं उद्धार गर्नुहुनेछ र उहाँ सबै रूपहरूमा हुनुहुन्छ - माछा, कछुवा, बदेल वा अन्य कुनै पनि। भगवान् विभिन्न रूपहरूमा प्रकट भइरहन्छन्, तैपनि सबै रूपहरूमा उहाँ अविनाशी आधार हुनुहुन्छ।