✍️ रामकृष्ण तिमल्सेना

परिचय

रुद्री वा श्री रुद्राभिषेकम् हिन्दू धर्मको अत्यन्त पवित्र र गूढ वैदिक कर्म हो। विशेषतः श्रावण महिनामा शिव भक्तहरूले श्रद्धा र भक्ति सहित यो अनुष्ठान गर्छन्। यो कर्म वेदका श्री रुद्र अध्यायहरू अर्थात् यजुर्वेद अन्तर्गतको श्रीरुद्रम् र चमकम्को पाठ सहित गरिएको जलाभिषेक, पुष्प, धूप, दीप आदि सामग्रीद्वारा भगवान् शिवको पूजन प्रक्रिया हो। रुद्री पाठलाई “शिवको स्तुति”, “प्रकृति र पुरुषको एकता”, “ताण्डव र शान्तिको समन्वय” र “जीवन र मृत्युको दर्शन” को रुपमा समेत व्याख्या गरिन्छ।

रुद्रीको वैदिक संरचना:

रुद्री मुख्यत दुई भागमा विभाजित छ:

१.  नमकम् (श्रीरुद्रम्) यसमा “नमः शिवाय” को बहुविध रूपहरू प्रयोग गरी शिवको सर्वव्यापकता र सर्वशक्तिमान स्वरूपलाई वन्दना गरिन्छ। यसमा शिवलाई जल, वायु, अग्नि, पर्वत, जीव, ब्रह्माण्डका प्रत्येक तत्त्वमा देखिएको छ।

२. चमकम्-यसमा जीवनका आवश्यक वस्तुहरू, सुख, शान्ति, स्वास्थ्य, आयु, तेज, बल आदिको कामना गरिएको हुन्छ। यजमान वा समष्टिको हितका लागि प्रार्थना गरिन्छ।

श्रावण महिना र रुद्रीको सम्बन्ध:

श्रावण महिना भगवान् शिवको प्रिय महिना मानिन्छ। यस महिनामा पृथ्वीमा चन्द्रमा र जलको विशेष प्रभाव रहने हुँदा शिवको जलाभिषेक, मन्त्र जप, व्रत र तप अत्यन्त फलदायी मानिन्छ।

विशेषतः सोमवार  (श्रावण सोमवार ) मा रुद्री पाठ गर्नुले मानसिक शुद्धि, पाप क्षय, रोग नाश, पारिवारिक सुख र आध्यात्मिक उन्नति प्रदान गर्छ भन्ने विश्वास छ।

पौराणिक सन्दर्भ अनुसार, समुद्र मन्थनको समयमा निस्किएको कालकूट विष भगवान् शिवले नीलकण्ठ बनेर ग्रहण गरे, जुन श्रावण महिनामा परेको थियो। त्यसपछि देवताहरूले उनको ताप शान्त गर्न जलाभिषेक गरे। त्यसैको परम्परालाई रुद्राभिषेकको रूपमा मानिन्छ।

रुद्रीको आध्यात्मिक र सामाजिक महत्त्व:

१. आध्यात्मिक शुद्धिकरण:

रुद्री मन्त्रको उच्चारणले मन, वाणी, कर्मको शुद्धि हुन्छ। “त्र्यंबकं यजामहे” जस्ता मन्त्रहरूले आत्मालाई मृत्युको भयबाट मुक्त गर्छन्।

२. प्राकृतिक तत्त्वहरूप्रति सम्मान:

नमकम् भागले पृथ्वी, जल, अग्नि, आकाश, वायुजस्ता तत्त्वहरूप्रति “नमः” अर्थात् नमन गर्छ। यसले मानव र प्रकृतिको सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउँछ।

३. समष्टिको कल्याणको भावना:

चमकम् पाठमा केवल स्वार्थ होइन, “सर्वे भवन्तु सुखिनः” को भावनाले सबैको हित कामना गरिन्छ

४. स्वास्थ्य र सन्तुलन:

वैज्ञानिक दृष्टिकोणले पनि रुद्री मन्त्रको ध्वनि तरङ्गले मस्तिष्कमा शान्ति, एकाग्रता, र सकारात्मक ऊर्जा पैदा गर्छ।

रुद्रीको विधि (संक्षेपमा):

• स्नान, शुद्ध वेश, मन्त्राचार्यसहितको प्रारम्भ।कम्तिमा ११ आवृति र ११ को गुणन अनुसार) लघुरुद्री, महारुद्री, अतिरुद्री आदि। यसले intensity अनुसारको फल दिन्छ।

• शिवलिङ्गमा जल, दूध, मधु, घी, दही, गंगा जल आदिबाट अभिषेक ।

• नमकम् र चमकम् पाठको साथमा धूप, दीप, नैवेद्य आदि समर्पण ।

• आरती, मन्त्रपुष्पाञ्जली र प्रार्थनापछि प्रसाद वितरण ।

रुद्री केवल पूजाको प्रक्रिया होइन । यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड र जीवनका तत्वहरूसँग संवाद गर्ने वैदिक कला हो। श्रावण महिनामा यसलाई गर्ने विशेष कारण भनेको भगवान् शिवको प्रति कृतज्ञता, तपस्याको स्मरण र आत्मार परमात्माको मिलनको अवसर हो। आजको आधुनिक जीवनमा रुद्री पाठले शान्ति, समता र प्राकृतिक सद्भाव कायम राख्न अझ बढी आवश्यक छ।

“ॐ नमः शिवाय : संसारको कल्याण होस्”