राष्ट्रनिर्माता पृथ्वीनारायण शाह एक दूरदर्शी चिन्तक, कुशल रणनीतिकार र अजेय योद्धा थिए। उनले नेपाललाई "सबै जातको साझा फूलबारी" को रूपमा व्याख्या गरेर सामाजिक सद्भावको जग बसालेका थिए। यो मुलुक कुनै अंशबण्डामा आएको भूमि नभई, अनगिन्ती वीरहरूको रगत र पसिनाले सिञ्चित गौरवमय इतिहास हो।

जन्म र बाल्यकालको पृष्ठभूमि

विक्रम संवत् १७७९ पुस २७ गते गोरखा दरबारमा जन्मिएका पृथ्वीनारायण शाह राजा नरभूपाल शाह र रानी कौशल्यावतीका सुपुत्र थिए। उनको व्यक्तित्व निर्माणमा निम्न पक्षको ठूलो हात थियो:

• जेठी मुमाको मार्गदर्शन: उनले आफ्नी जेठी मुमा चन्द्रप्रभावतीबाट वीरता र धर्मरक्षाको शिक्षा पाए। भारतमा मुगल र अंग्रेजको बढ्दो प्रभाव देखेपछि उनले नेपाललाई एक सुरक्षित र स्वतन्त्र 'असली हिन्दुस्थाना' बनाउने संकल्प लिएका थिए।

• प्रायोगिक शिक्षा: मोक्षेश्वर र भानु जोशीबाट औपचारिक शिक्षा लिनुका साथै उनले शस्त्रविद्या, पौडी र घोडाचढी जस्ता सैन्य कौशलमा निपुणता हासिल गरे।

• राजनीतिक अनुभव: वि.सं. १७९६ मा राजप्रतिनिधि बनेर उनले राज्य संचालनको व्यावहारिक ज्ञान प्राप्त गरे। भक्तपुरमा रहँदा उनले उपत्यकाको कमजोरी र राजनीतिक अस्थिरतालाई नजिकबाट बुझ्ने मौका पाएका थिए।

एकीकरणको महाअभियान र सामरिक कौशल

वि.सं. १७९९ मा राजगद्दी सम्हालेलगत्तै उनले टुक्रिएका साना राज्यहरूलाई जोड्ने महान् उद्देश्य बोके। उनको युद्ध रणनीति केवल बलमा मात्र नभई बुद्धि र कुटनीतिमा आधारित थियो।

नुवाकोट विजय: पहिलो असफलताबाट पाठ सिक्दै उनले नुवाकोटमाथि विजय प्राप्त गरी उपत्यका प्रवेशको ढोका खोले।

उपत्यका र आसपासको विजय: कीर्तिपुर, काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुरलाई एकीकरण गर्दै उनले नेपाललाई एउटै झण्डामुनि ल्याए।

विदेशी शक्तिमाथि प्रहार: सिन्धुलीगढीको युद्धमा अंग्रेज कप्तान किनलोकको सेनालाई पराजित गरेर उनले दक्षिण एसियामा नै वीरताको नयाँ मापदण्ड कायम गरे।

दिव्योपदेश: सुशासन र राष्ट्रियताको मूलमन्त्र

पृथ्वीनारायण शाहका भनाइहरू (दिव्योपदेश) आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्। उनले राज्य चलाउनका लागि दिएका केही महत्वपूर्ण नीतिहरू यस प्रकार छन्:

"प्रजा मोटा भया दरबार बलियो हुन्छ ।" (जनता समृद्ध भए मात्र राष्ट्र शक्तिशाली हुन्छ भन्ने आर्थिक समृद्धिको दर्शन।)

• भ्रष्टाचार विरोधी नीति: "घुस दिन्या र घुस खान्या यी दुवै राष्ट्रका शत्रु हुन्" भन्दै उनले सुशासनमा जोड दिए।

• परराष्ट्र नीति: नेपाललाई "दुई ढुङ्गाबीचको तरुल" भन्दै उनले सधैं सतर्क र सन्तुलित विदेश नीति अपनाउन सुझाव दिए।

• रक्षा नीति: "जाई कटक नगर्नु, झिकी कटक गर्नु" अर्थात् कसैलाई अनाहकमा दुःख नदिनु तर आफ्नो अस्तित्वमाथि आँच आए वीरतापूर्वक लड्नु।

निष्कर्ष: एक दूरदर्शी नायक

पृथ्वीनारायण शाहको सफलताको पछाडि आम नागरिकको पनि उत्तिकै ठूलो भूमिका थियो। बिसे नगर्चीको आर्थिक सल्लाह होस् वा साधारण बुढी आमाको अर्ती, उनले साना-साना सुझावलाई पनि सम्मान गर्थे। उनी एक कुशल संगठक र अखण्डताका अभियन्ता थिए।

आज हामी जुन 'नेपाली' पहिचान बोकेर गर्व गरिरहेका छौं, त्यसको जग उनै महापुरुषले बसालेका हुन्। यस्ता महान् राष्ट्रनिर्माताप्रति हार्दिक श्रद्धासुमन।